Kúamjólk eða mjólkurduft fyrir kálfa?

Dagana 23. og 24. febrúar sl. var árlega nautgriparæktarráðstefnan, Kvægkongres, haldin í Herning í Danmörku. Þar var saman komin nokkur fjöldi manns með sameiginlegan áhuga á öllu því er viðkemur nautgriparækt, hvort sem það varðaði rekstur kúabúa, fóðrun, uppeldi, velferð gripa, sjúkdóma og ýmislegt fleira. Fullyrða má að þarna gátu allir ráðstefnugestir fundið fyrirlestur við hæfi.

Undirrituð valdi fyrirlestra eftir áhugasviði og voru því fyrirlestrar um fóðrun, mjaltir, sjúkdóma og velferð kúa og kálfa meðal annars fyrir valinu.

Annedorte Lauridsen og Camilla B. S. Geven frá SEGES voru með fyrirlestur um hvort ætti að gefa kálfum mjólkurduft eða kúamjólk og hvað bæri að hafa huga við valið. Þær lögðu mikla áherslu á að bændur ættu að hugsa um orkuna sem kálfarnir fá en ekki einblína á hve marga lítra þeir fengu. Meira væri ekki betra í öllum tilvikum. Kúamjólkin er orkumeiri en kálfaduftið, en breytileikinn í kálfaduftinu væri talsvert meiri en breytileikinn í kúamjólkinni, þ.e.a.s. að mögulegt væri að fá kálfaduft í nokkrum verðflokkum. Kúamjólkin er auðvitað eitthvað breytileg eftir kúakynjum, en í fyrirlestrinum var mest rætt um mjólk úr Holstein kúm.

Kúamjólkin er með hærra prótein- og fituinnihald heldur en kálfaduftið sem notað var í þessari rannsókn en mjólkursykurinn og steinefnainnihaldið var hinsvegar miklu hærra í duftinu heldur en í kúamjólkinni. Það reyndist neikvætt fyrir kálfana þar sem mjólkursykurinn og steinefnin gera það að verkum að vatn dregst inn í þarmana (osmósa) og kálfarnir gátu orðið veikir. Eitthvað hefur verið í umræðunni hvort kálfar fá nægt járn úr kúamjólkinni og var farið var yfir þetta í fyrirlestrinum þar sem niðurstaðan var að járninnihald mjólkurinnar væri nægilegt. Kálfarnir fá meiri orku úr sama magni af kúamjólk miðað við duft sem segir okkur að þeir þurfa að drekka meira magn af uppleystu mjólkurdufti til að uppfylla sömu orkuþörf.

Farið var yfir mikilvægi þess að passa hitastigið á mjólkinni þegar hún er gefin kálfunum en hún ætti að vera 38 til 39 gráðu heit þegar hún er gefin. Það er til þess að kálfarnir þurfi ekki að eyða orku í að hita mjólkina sem þeir drekka upp í líkamshita og var þess sérstaklega getið að þetta væri mjög mikilvægt atriði þegar kalt væri í veðri. Einnig var rætt um að vatnið sem duftinu væri blandað út í ætti helst að vera 50 til 60 gráðu heitt til þess að fitan myndi leysast upp fljótt og vel, svo mætti bæta köldu vatni út í eftir að duftið er leyst upp.

Í fyrirlestrinum var talið að kálfar ættu helst að vera á mjólk í a.m.k. 10 vikur og gott væri að gefa kálfunum oft á dag. Byrja ætti að minnka við þá mjólkina eftir 6 til 7 vikur og bjóða þeim þá upp á kjarnfóður eða mjög vandað heilfóður á móti. Talið var mikilvægt að bændur gæfu sér góðan tíma í að venja kálfana af mjólkinni og þess getið að það ætti að gefa þeim alveg þrjár vikur í lokin þar sem þeim væri gefin mjólk einu sinni á dag.
Fyrirlesarnir fóru yfir kostnaðarhliðina og settu upp dæmi þar sem kálfar voru fóðraðir eingöngu á kúamjólk og fengu 8 lítra á dag. Í slíku dæmi myndi það kosta 23 danskar kr. á kálf á dag miðað við mjólkurverð dagsins, en ef þeir væru fóðraðir á dufti þá myndi það kosta 22 danskar kr. á kálf á dag. Mjólkurverð til bænda í Danmörku hefur undanfarið legið á bilinu 60 til 70 íslenskar kr. pr. líter.

Fyrirlesararnir voru ekki í vafa um að það væri betri kostur að gefa kálfunum kúamjólk, sér í lagi handa yngstu kálfunum. Ef menn kysu að gefa frekar mjólkurduft, þá þyrfti að vanda valið vel, til dæmis væri mikilvægt að kaupa ekki duft þar sem palminfeiti (pálmaolía) væri notuð sem fitugjafi þar sem kálfar ættu í miklum erfiðleikum með að melta slíkt. Ekki var mælt með að kaupa ódýrt mjólkurduft þar sem það væri sannarlega ástæða fyrir því að duftið væri ódýrt.

Ef við færum þetta yfir á íslenskar aðstæður, þá fá íslenskir kúabændur talsvert hærra verð fyrir mjólkina heldur en þeir dönsku eða u.þ.b. 200 kr. að meðtöldum beingreiðslum. Kílóverðið á ungkálfafóðri frá MS er á 547 kr/kg og úr því fást 6 lítrar af mjólk. Mælt er með að gefa 8 lítra á kálf á dag og það kostar því 730 kr/kálf/dag að gefa þeim ungkálfaduft. Peningalega borgar það sig því ekki að gefa kálfum tankmjólk sem hægt er að selja, en hinsvegar ætti frumuhá mjólk, (sem ekki er handónýt), frekar að vera gefin kálfum í stað þess að hella henni niður. Ekki ætti að gefa ungkálfum þá mjólk sem ekki er söluhæf vegna líftölu nema hægt sé að gerilsneyða hana fyrst, en sumar kálfafóstrur geta gerilsneytt mjólkina.

Elin Nolsöe Grethardsdóttir
Gæðaráðgjafi Auðhumlu svf.
Mars 2026

Til baka